Trzustka jest stosunkowo niewielkim narządem, ale uczestniczy w dwóch procesach mających fundamentalne znaczenie dla funkcjonowania organizmu psa i kota. Z jednej strony dostarcza do przewodu pokarmowego substancje potrzebne do trawienia tłuszczów, białek i węglowodanów, z drugiej — produkuje hormony uczestniczące w regulacji gospodarki energetycznej.
To właśnie dlatego na trzustkę warto patrzeć szerzej niż wyłącznie przez pryzmat przewodu pokarmowego. Prawidłowe funkcjonowanie jej części zewnątrzwydzielniczej wpływa na to, jak skutecznie organizm może przygotować składniki pokarmowe do późniejszego wchłonięcia, natomiast część wewnątrzwydzielnicza pomaga regulować sposób wykorzystania i magazynowania energii. Merck Veterinary Manual opisuje te dwie funkcje jako odrębne, ale realizowane przez ten sam narząd.
Żeby dobrze zrozumieć znaczenie trzustki, trzeba zacząć od jej podziału funkcjonalnego.
Wyróżniamy:
Większość tkanki trzustki należy do części zewnątrzwydzielniczej. Tworzą ją między innymi komórki pęcherzykowe produkujące enzymy trawienne i ich nieaktywne prekursory. Pomiędzy nimi znajdują się niewielkie skupiska komórek endokrynnych — wyspy trzustkowe — odpowiedzialne między innymi za wydzielanie insuliny i glukagonu. Taką organizację narządu szczegółowo opisano również w pracy naukowej dotyczącej porównawczej patologii trzustki.
To rozróżnienie jest bardzo ważne, ponieważ określenie „problem z trzustką” nie oznacza automatycznie niedoboru enzymów trawiennych. Zaburzenia części zewnątrzwydzielniczej i wewnątrzwydzielniczej mogą mieć zupełnie inne przyczyny, konsekwencje oraz wymagać odmiennej diagnostyki.
Trzustka znajduje się w przedniej części jamy brzusznej, w bliskim sąsiedztwie żołądka i dwunastnicy, czyli początkowego odcinka jelita cienkiego. Składa się z dwóch głównych płatów połączonych częścią centralną określaną jako trzon.
Takie położenie ma duże znaczenie funkcjonalne. Treść pokarmowa po opuszczeniu żołądka trafia właśnie do dwunastnicy. W tym samym miejscu do przewodu pokarmowego dostarczana jest wydzielina trzustkowa zawierająca substancje niezbędne dla kolejnych etapów trawienia.
Pomiędzy psem a kotem występują pewne różnice anatomiczne, między innymi dotyczące układu przewodów trzustkowych i żółciowych. Nie zmienia to jednak podstawowej zasady: u obu gatunków trzustka pozostaje ściśle funkcjonalnie związana z dwunastnicą i całym procesem trawienia.
Kiedy pies lub kot zjada posiłek, znajdujące się w nim składniki nie są jeszcze gotowe do bezpośredniego wykorzystania przez organizm.
Białko, tłuszcze czy skrobia występują w formach, które muszą zostać wcześniej odpowiednio rozłożone. Jednym z najważniejszych miejsc tego procesu jest jelito cienkie, a jednym z najważniejszych źródeł potrzebnych do niego enzymów — właśnie trzustka.
Komórki zewnątrzwydzielniczej części trzustki produkują między innymi:
lipazę — uczestniczącą w trawieniu tłuszczów,
amylazę — biorącą udział w rozkładzie skrobi,
oraz enzymy proteolityczne, które uczestniczą w rozkładzie białek. Część z nich jest wytwarzana początkowo w postaci nieaktywnych prekursorów, takich jak trypsynogen czy chymotrypsynogen. Merck Veterinary Manual opisuje mechanizm produkcji enzymów trzustkowych jako jeden z podstawowych elementów fizjologii trawienia u psów i kotów.
Nie jest to przypadek. Aktywne enzymy proteolityczne mają zdolność rozkładania białek, dlatego organizm musi posiadać mechanizmy ograniczające możliwość ich przedwczesnego działania wewnątrz samej trzustki.
Enzymy są najczęściej kojarzonym elementem wydzieliny trzustkowej, ale nie jedynym.
Trzustka uczestniczy również w dostarczaniu do dwunastnicy płynu bogatego w wodorowęglany. Ich zadaniem jest między innymi neutralizowanie kwaśnej treści pokarmowej opuszczającej żołądek.
Ma to znaczenie, ponieważ środowisko żołądka i jelita cienkiego jest zupełnie inne.
W żołądku kwaśne pH jest ważnym elementem procesu trawienia. Po przejściu treści pokarmowej do dwunastnicy konieczne staje się jednak stworzenie warunków odpowiednich dla dalszego działania enzymów i funkcjonowania jelita.
Można więc spojrzeć na zewnątrzwydzielniczą część trzustki jako na system, który nie tylko dostarcza enzymy, ale również pomaga przygotować odpowiednie środowisko do ich pracy.
Wyobraźmy sobie standardowy posiłek zawierający tłuszcze, białka i węglowodany.
Po pogryzieniu i połknięciu karma trafia do żołądka, gdzie rozpoczyna się kolejny etap jej mechanicznego i chemicznego przetwarzania. Następnie częściowo przetworzona treść pokarmowa przechodzi do dwunastnicy.
I właśnie tutaj rola trzustki staje się szczególnie istotna.
Do jelita docierają enzymy umożliwiające dalszy rozkład składników znajdujących się w karmie. Poszczególne grupy enzymów specjalizują się w różnych substratach: lipaza oddziałuje na tłuszcze, proteazy na białka, natomiast amylaza uczestniczy w trawieniu skrobi.
Warto przy tym pamiętać, że trzustka nie działa samodzielnie. Trawienie jest efektem współpracy wielu narządów i struktur — między innymi żołądka, wątroby, dróg żółciowych, trzustki i jelit. Przykładowo kwasy żółciowe ułatwiają emulgowanie tłuszczów, zwiększając powierzchnię dostępną dla działania lipazy.
To system naczyń połączonych, a nie pojedyncza reakcja enzymatyczna.
To jedna z najważniejszych zasad, jakie warto zapamiętać.
Jedzenie, trawienie i wchłanianie są trzema różnymi etapami.
Zwierzę może zjeść porcję karmy zawierającą odpowiednią ilość białka, tłuszczu, witamin czy składników mineralnych, ale znajdujące się w niej makroskładniki muszą zostać najpierw odpowiednio przetworzone w przewodzie pokarmowym.
Trawienie można więc potraktować jako proces przygotowujący pokarm do kolejnego etapu.
Dopiero po rozłożeniu większych struktur na mniejsze składniki mogą one być efektywnie wykorzystywane w procesach zachodzących na powierzchni jelita i następnie trafiać do organizmu.
Dobrym przykładem znaczenia tej zależności jest zewnątrzwydzielnicza niewydolność trzustki, czyli EPI. Dochodzi w niej do niewystarczającej syntezy i wydzielania enzymów trawiennych. Charakterystycznymi konsekwencjami mogą być między innymi utrata masy ciała i oddawanie dużej ilości luźnego kału, a u psów często również zwiększony apetyt.
Zwierzę może więc jeść — nawet dużo — a mimo tego nie wykorzystywać składników pokarmowych w prawidłowy sposób.
Trawienie i wchłanianie często pojawiają się razem, dlatego łatwo traktować je jak jedno zjawisko.
W rzeczywistości oznaczają coś innego.
Trawienie to przekształcanie dużych i złożonych składników pokarmowych w mniejsze elementy.
Wchłanianie to kolejny etap, podczas którego odpowiednio przygotowane substancje mogą przechodzić przez błonę śluzową jelita i być dalej wykorzystywane przez organizm.
Dlatego prawidłowa praca trzustki jest tak silnie związana z funkcją jelita cienkiego. Jeden narząd dostarcza ważnych elementów potrzebnych do trawienia, drugi odpowiada za ogromną część późniejszego wchłaniania produktów tego procesu.
Nie można więc rozpatrywać trzustki w całkowitym oderwaniu od jelit.
Trzustka nie kończy swojej pracy na produkcji enzymów.
Pomiędzy tkanką części zewnątrzwydzielniczej znajdują się wyspy trzustkowe, czyli skupiska komórek odpowiedzialnych za wydzielanie hormonów. Do najważniejszych należą insulina i glukagon.
Insulina uczestniczy w regulowaniu wykorzystania i magazynowania glukozy, natomiast glukagon działa jako jeden z elementów mechanizmów pomagających zwiększać jej dostępność, kiedy organizm jej potrzebuje.
Oznacza to, że trzustka uczestniczy w dwóch kolejnych etapach tego samego szerokiego procesu.
Najpierw jej część zewnątrzwydzielnicza pomaga przygotować składniki znajdujące się w pożywieniu do wykorzystania, a następnie część hormonalna bierze udział w regulowaniu gospodarki energetycznej organizmu.
To jeden z powodów, dla których pomimo niewielkich rozmiarów trzustka ma tak duże znaczenie fizjologiczne.
Objawy zaburzeń przewodu pokarmowego są często nieswoiste.
Do sygnałów, na które warto zwracać uwagę, należą między innymi:
Nie oznacza to jednak, że każdy z tych objawów wskazuje na chorobę trzustki. Mogą mieć wiele różnych przyczyn.
Przykładowo w EPI utrata masy ciała i duża objętość luźnego kału należą do typowych objawów, ale do potwierdzenia rozpoznania potrzebne są odpowiednie badania.
Sama obserwacja zwierzęcia jest więc bardzo ważna, ale nie zastępuje diagnostyki.
Przejdź do sklepu Pro Salute i wybierz preparat oparty na wysokoaktywnych enzymach trzustkowych wspierających prawidłowe trawienie i wykorzystanie pokarmu.