Trzustka znajduje się poza światłem przewodu pokarmowego, ale pod względem funkcjonalnym jest z nim niezwykle mocno związana. To właśnie do jelita cienkiego trafiają produkowane przez nią enzymy i wodorowęglany, a sygnały powstające w żołądku oraz dwunastnicy decydują o tym, kiedy i w jakim zakresie trzustka zwiększa swoją aktywność.
Można więc powiedzieć, że pomiędzy jelitem a trzustką trwa nieustanna komunikacja. Przewód pokarmowy informuje trzustkę, czego aktualnie potrzebuje, a trzustka dostarcza substancje pozwalające kontynuować trawienie.
Ta zależność jest widoczna zarówno w anatomii, jak i w fizjologii. W badaniach obrazowych zdrowych psów prawy płat trzustki przebiega bezpośrednio w sąsiedztwie dwunastnicy, a lewy pozostaje blisko żołądka. Badanie tomografii komputerowej prawidłowej trzustki psa wykazało, że właśnie dwunastnica jest jednym z najważniejszych punktów anatomicznych pozwalających lokalizować prawy płat tego narządu.
Po zjedzeniu posiłku karma przechodzi kolejno przez przełyk i żołądek. Następnie częściowo przetworzona treść trafia do dwunastnicy — pierwszego odcinka jelita cienkiego.
Właśnie w tym miejscu zaczyna się szczególnie intensywny etap trawienia, w którym bardzo duże znaczenie mają substancje produkowane przez trzustkę.
Nie jest więc przypadkiem, że trzustka znajduje się bezpośrednio przy żołądku i dwunastnicy.
Badania ultrasonograficzne zdrowych psów potwierdzają bardzo bliską relację prawego płata trzustki z początkowym odcinkiem zstępującej dwunastnicy. W prospektywnym badaniu zdrowych psów oceniano nawet proporcje pomiędzy wymiarami trzustki i sąsiadującej dwunastnicy, wykorzystując jej położenie jako jeden z punktów orientacyjnych podczas badania USG.
Podobnie jest u kotów. W badaniach ultrasonograficznych prawidłowej kociej trzustki również wykorzystywano dwunastnicę jako anatomiczny punkt pozwalający odnaleźć jej prawy płat. (badanie prawidłowej trzustki kotów).
Bliskość ta nie jest więc wyłącznie kwestią anatomii. Umożliwia bardzo ścisłe połączenie funkcjonalne między narządem produkującym enzymy a miejscem, w którym mają one działać.
Enzymy produkowane przez komórki trzustki nie są uwalniane do jamy brzusznej ani do krwi.
Muszą zostać przetransportowane dokładnie tam, gdzie znajduje się treść pokarmowa.
Służy do tego system przewodów trzustkowych, które zbierają wydzielinę z narządu i przekazują ją do dwunastnicy.
Zewnątrzwydzielnicza część trzustki produkuje między innymi lipazę, amylazę oraz nieaktywne prekursory enzymów proteolitycznych. Jak opisuje Merck Veterinary Manual, ich głównym miejscem działania jest przewód pokarmowy, gdzie uczestniczą w trawieniu tłuszczów, białek i złożonych węglowodanów.
Można więc przedstawić cały mechanizm bardzo prosto:
TRZUSTKA → PRZEWODY TRZUSTKOWE → DWUNASTNICA → TRAWIENIE
To jeden z powodów, dla których problemy dotyczące samego przepływu wydzieliny trzustkowej mogą mieć znaczenie dla funkcjonowania przewodu pokarmowego — samo wyprodukowanie enzymów nie wystarczy, jeżeli nie dotrą one w odpowiednie miejsce.
Podstawowa zasada jest wspólna dla obu gatunków: wydzielina trzustkowa trafia do dwunastnicy.
Szczegóły anatomiczne mogą być jednak inne.
U psów występują przewody trzustkowe uchodzące do dwunastnicy poprzez brodawki dwunastnicze. Badanie z wykorzystaniem endoskopowej cholangiopankreatografii wykazało u wszystkich ocenianych psów obecność zarówno brodawki większej, jak i mniejszej dwunastnicy, a układ przewodów można było prześledzić bezpośrednio obrazowo. (badanie ERCP u zdrowych psów).
U kota relacja pomiędzy trzustką, drogami żółciowymi i dwunastnicą jest jeszcze bardziej ścisła.
W badaniu histologicznym brodawki większej dwunastnicy u 124 kotów u 84% zwierząt stwierdzono złożoną sieć przewodów, w której w obrębie brodawki nie można było wyraźnie rozdzielić przewodu trzustkowego od przewodu żółciowego wspólnego.
To bardzo dobrze pokazuje, że u kota trzustka, drogi żółciowe i dwunastnica są nie tylko funkcjonalnie, ale również anatomicznie bardzo mocno powiązane.
Nie oznacza to oczywiście, że problem jednego z tych narządów musi automatycznie wywoływać chorobę pozostałych. Wyjaśnia jednak, dlaczego podczas diagnostyki chorób przewodu pokarmowego u kota lekarz często ocenia te struktury razem.
Połączenie pomiędzy trzustką a jelitem działa w obu kierunkach.
Trzustka przekazuje swoją wydzielinę do dwunastnicy, ale jednocześnie to, co pojawia się w dwunastnicy, wpływa na aktywność trzustki.
Jeżeli z żołądka dociera kwaśna treść pokarmowa, organizm potrzebuje zwiększyć wydzielanie płynu bogatego w wodorowęglany.
Jeżeli w jelicie pojawiają się produkty trawienia białek lub tłuszczów, zwiększa się zapotrzebowanie na odpowiednie enzymy.
W regulacji tej uczestniczą między innymi hormony przewodu pokarmowego, przede wszystkim sekretyna oraz cholecystokinina — CCK.
Badania przeprowadzone u psów pokazały, że produkty trawienia białka obecne w dwunastnicy pobudzają wydzielanie CCK, a zablokowanie receptorów tego hormonu powodowało zmniejszenie wydzielania przez trzustkę zarówno białka enzymatycznego, jak i płynu oraz wodorowęglanów. (badanie działania CCK u psów).
To bardzo ważna zależność.
Trzustka nie pracuje według stałego programu. Jej aktywność jest dostosowywana do sytuacji panującej aktualnie w przewodzie pokarmowym.
Żołądek potrzebuje kwaśnego środowiska do realizacji własnych funkcji. Problem pojawia się w momencie, kiedy jego zawartość przechodzi do jelita cienkiego.
Dwunastnica wymaga innych warunków.
Trzustka uczestniczy więc nie tylko w dostarczaniu enzymów, lecz również w zmianie środowiska chemicznego treści pokarmowej.
Wydzielane przez nią wodorowęglany pomagają neutralizować kwas trafiający z żołądka.
W badaniach fizjologicznych u psów wykazano, że różne bodźce działające w dwunastnicy mogą bardzo silnie zwiększać wydzielanie płynu i wodorowęglanów przez trzustkę. W doświadczeniu dotyczącym zależności pomiędzy sokiem trzustkowym, sekretyną i dwunastnicą niektóre bodźce powodowały kilkudziesięciokrotny wzrost wydzielania trzustkowego.
W innym badaniu wykazano, że obecność produktów tłuszczowych w dwunastnicy zwiększała zarówno stężenie sekretyny, jak i wydzielanie wody oraz wodorowęglanów przez trzustkę. (badanie z oleinianem sodu u psów).
Powstaje więc bardzo precyzyjny system:
żołądek dostarcza kwaśną treść → jelito wykrywa zmianę → pojawiają się sygnały hormonalne → trzustka zwiększa odpowiednią część swojej wydzieliny.
Związek pomiędzy tymi narządami sięga jeszcze dalej.
Przewód pokarmowy nie jest nieruchomą rurą. W jego ścianie zachodzą skoordynowane skurcze przesuwające i mieszające treść.
Okazuje się, że również aktywność wydzielnicza trzustki może pozostawać zsynchronizowana z tym rytmem.
W badaniu zależności pomiędzy motoryką dwunastnicy i wydzielaniem trzustki u psów wykazano, że nawet u zwierząt pozostających na czczo wydzielanie trzustkowe zmieniało się okresowo w powiązaniu z cyklami motorycznymi dwunastnicy.
To kolejny argument pokazujący, że trzustka nie jest organem działającym obok przewodu pokarmowego.
Jest częścią zsynchronizowanego systemu trawiennego.
Dobrym przykładem współpracy kilku struktur jest trawienie tłuszczu.
Lipaza trzustkowa ma tutaj bardzo ważne znaczenie, ale nie działa sama.
Najpierw tłuszcze muszą zostać odpowiednio przygotowane do kontaktu z enzymem. Istotną rolę odgrywają w tym procesie kwasy żółciowe, które umożliwiają tworzenie struktur zwiększających powierzchnię kontaktu tłuszczu z enzymami.
Merck Veterinary Manual opisuje, że żółć ułatwia emulgowanie i solubilizację tłuszczów oraz wspiera działanie lipazy.
Prawidłowy proces można więc przedstawić jako współpracę:
wątroba i drogi żółciowe → żółć
trzustka → lipaza
jelito cienkie → trawienie i wchłanianie
Żaden z tych elementów nie opisuje całego procesu samodzielnie.
Właśnie dlatego samo stwierdzenie „trzustka trawi tłuszcz” jest zbyt dużym uproszczeniem. W rzeczywistości odpowiada ona za jeden z kluczowych elementów znacznie większego mechanizmu.
Enzymy trzustkowe rozkładają duże cząsteczki pokarmowe na coraz mniejsze fragmenty, ale trawienie nie kończy się natychmiast po ich działaniu.
Kolejne enzymy znajdujące się przy powierzchni jelita kontynuują proces, a nabłonek jelitowy odpowiada za wchłanianie powstałych składników.
Podstawowe funkcje przewodu pokarmowego obejmują nie tylko samo trawienie, lecz również wydzielanie, motorykę, wchłanianie, gospodarkę płynami i przepływ krwi. (omówienie fizjologii przewodu pokarmowego w Merck Veterinary Manual).
Można więc powiedzieć, że trzustka przygotowuje część składników do etapu, który następnie przejmuje jelito.
Najbardziej czytelny schemat wygląda tak:
POKARM
↓
ŻOŁĄDEK
↓
DWUNASTNICA + WYDZIELINA TRZUSTKOWA
↓
TRAWIENIE ENZYMATYCZNE
↓
JELITO CIENKIE
↓
WCHŁANIANIE
↓
WYKORZYSTANIE SKŁADNIKÓW PRZEZ ORGANIZM
Najważniejszą zależność można podsumować w dwóch kierunkach.
Dwunastnica rozpoznaje:
Następnie za pośrednictwem hormonów i układu nerwowego wpływa na wydzielanie trzustkowe. Badania u psów potwierdzają między innymi istotny udział CCK w odpowiedzi trzustki na składniki znajdujące się w jelicie.
Trzustka odpowiada:
Dzięki temu pomaga stworzyć warunki umożliwiające dalsze trawienie treści pokarmowej.
Nie jest to więc relacja, w której jeden narząd jedynie „pomaga” drugiemu.
To dwukierunkowa, dynamiczna współpraca zmieniająca się wraz z rodzajem posiłku i etapem procesu trawienia.
Przejdź do sklepu Pro Salute i wybierz preparat oparty na wysokoaktywnych enzymach trzustkowych wspierających prawidłowe trawienie i wykorzystanie pokarmu.